आफ्नै माटोमा पसिना, बाजुराको रैथाने बालीमा समृद्धिको सपना

परम्परागत हलोदेखि आधुनिक बजारीकरणसम्म : कृषि कर्मबाटै छोराछोरीलाई काठमाडौंमा पढाउँदै किसान रुद्रराज पाण्डे
बाजुरा । दुर्गम पहाडी भूगोल, सिँचाइको अभाव, कठिन सडक र बजारसम्मको सीमित पहुँचका बीच पनि आफ्नै माटोमा पसिना बगाएर कृषि कर्मबाट आर्थिक समृद्धिको बाटो खोजिरहेका छन्, हिमाली गाउँपालिका–६, बोल्ढिक गाउँका किसान रुद्रराज पाण्डे जैसी।
“आफ्नै देशमा बसेर केही गर्नुपर्छ, आफ्नै माटोमा पसिना बगाउनुपर्छ” भन्ने विश्वास बोकेका पाण्डे दुई दशकभन्दा लामो समयदेखि कृषि पेशामा सक्रिय छन्। पुर्ख्यौली रूपमा कृषि पेशामा आबद्ध परिवारमा जन्मिएका उनले बाल्यकालदेखि नै खेतीपाती गर्दै आएका हुन्। अहिले भने उनले परम्परागत कृषिलाई व्यावसायिक स्वरूप दिँदै रैथाने बालीको संरक्षण, उत्पादन, प्रशोधन र बजारीकरणलाई आफ्नो मुख्य कर्म बनाएका छन्।
करिब १० रोपनी जमिनमा कोदो, फापर, सिमी, भटमास, धानलगायतका रैथाने बाली उत्पादन गर्दै आएका पाण्डे स्थानीय जातका बालीको संरक्षणसँगै जैविक तथा स्वस्थकर उत्पादनमा जोड दिन्छन्। यही मेहनतका कारण उनी हिमाली गाउँपालिकाका प्रेरणादायी किसानका रूपमा परिचित छन्।

अझै पनि खेत जोत्न गोरुकै भर
कृषिमा प्रविधिको प्रयोग बढ्दै गए पनि बाजुराको दुर्गम भूगोलमा आधुनिक कृषि उपकरण सहज रूपमा पुग्न सकेका छैनन्। पाण्डेको खेतीमा पनि अझै परम्परागत कृषि प्रणालीको झल्को देखिन्छ।
उनी आफ्ना खेतबारी परम्परागत गोरुबाटै जोत्छन्। गोरुबाट खेत जोत्ने, आफ्नै श्रम गर्ने र स्थानीय स्रोत–साधनको प्रयोग गर्दै उत्पादन गर्ने उनको शैलीले बाजुराको परम्परागत कृषि संस्कृतिलाई समेत निरन्तरता दिएको छ। आधुनिक उपकरणको अभावका बीच पनि पुर्खादेखि चलिआएको कृषि ज्ञान र अनुभवलाई निरन्तरता दिँदै उनले उत्पादनलाई व्यावसायिक बजारसँग जोडिरहेका छन्।

कठिन भूगोलले रोक्न सकेन कृषि यात्रा
बाजुराको हिमाली क्षेत्रमा खेती गर्नु आफैंमा चुनौतीपूर्ण काम हो। पर्याप्त सिँचाइ सुविधा छैन। उत्पादन भएका कृषि उपजलाई बजारसम्म पुर्‍याउन सहज सडक छैन। कतिपय अवस्थामा किसानले आफ्नो उत्पादन बोकेर घण्टौँ हिँड्नुपर्ने बाध्यता छ। पाण्डेका लागि पनि यो समस्या नयाँ होइन। खेतमा उत्पादन भएको कृषि उपजलाई सडकसम्म पुर्‍याउन कतिपय अवस्थामा दुई घण्टासम्म पैदल हिँड्नुपर्ने अवस्था रहेको उनी बताउँछन् तर कठिनाइलाई देखेर पछि हट्नुको सट्टा उनले त्यसलाई आफ्नो संघर्षको हिस्सा बनाएका छन्।
उनको भनाइमा, “आफ्नै देशमा बसेर केही गर्नुपर्छ, आफ्नै माटोमा पसिना बगाउनुपर्छ।”

किसानीको आम्दानीबाट छोराछोरीलाई काठमाडौंमा शिक्षा
पाण्डेको कृषि यात्राको सबैभन्दा प्रेरणादायी पक्षमध्ये एक हो—कृषिबाट भएको आम्दानीले आफ्ना छोराछोरीलाई काठमाडौंमा पढाइरहनु।
दुर्गम गाउँमा बसेर खेतीपाती गर्दा आम्दानी हुँदैन भन्ने सोचलाई उनको जीवनले गलत साबित गरेको छ। मेहनत, निरन्तरता र उत्पादनलाई उचित बजारसम्म पुर्‍याउन सकियो भने कृषिबाट परिवारको शिक्षा, घरखर्च र भविष्य निर्माण गर्न सकिने उनको अनुभव छ।
बाजुराको गाउँमा खेत जोतेर उत्पादन गरेको अन्न तथा कृषि उपजबाट भएको आम्दानी छोराछोरीको शिक्षामा खर्च गर्न पाउनु उनका लागि ठूलो उपलब्धि हो।
उनको जीवनले “किसानी गरेर पनि छोराछोरीलाई राम्रो शिक्षा दिन सकिन्छ” भन्ने सन्देश दिएको छ।
पाण्डेले आफ्नो कृषि तथा रैथाने बालीसम्बन्धी व्यवसाय विस्तार गर्दै एक जनालाई नियमित रोजगारीसमेत दिएका छन्। आफूले मात्र आम्दानी गर्ने होइन, कृषि व्यवसाय विस्तारसँगै अरूलाई समेत रोजगारी दिन सक्नु आफ्नो महत्वपूर्ण उपलब्धि भएको उनी बताउँछन्।
यसले उनको कृषि व्यवसायलाई व्यक्तिगत जीविकोपार्जनमा मात्र सीमित नराखी स्थानीय स्तरमा रोजगारी र आयआर्जन सिर्जना गर्ने माध्यमका रूपमा समेत स्थापित गर्दै लगेको छ।

तालिमले बदल्यो परम्परागत खेतीप्रतिको सोच
         वर्षौँदेखि परम्परागत रूपमा खेती गर्दै आएका पाण्डेको कृषि यात्रामा विभिन्न संघसंस्था, कृषि ज्ञान केन्द्र तथा गैरसरकारी संस्थाबाट प्राप्त तालिम र प्रशिक्षणले नयाँ दिशा दिएको छ। रैथाने बालीको संरक्षण, जैविक उत्पादन, उत्पादन वृद्धि, प्याकेजिङ, ब्रान्डिङ तथा बजारीकरणसम्बन्धी तालिम पाएपछि खेतीलाई निर्वाहमुखी नभई व्यावसायिक बनाउन सकिने आत्मविश्वास बढेको उनी बताउँछन्।
प्रशिक्षण र प्राविधिक ज्ञानसँगै उत्पादनमा समेत वृद्धि भएको उनको अनुभव छ। स्थानीय तह तथा विभिन्न संस्थाबाट प्राप्त सहयोगले कृषि व्यवसायलाई थप व्यवस्थित बनाउन सहयोग पुगेको उनी बताउँछन्।
तीन वर्षदेखि ‘रैथाने बाली संकलन तथा प्रशोधन केन्द्र’
कृषि उत्पादनलाई व्यवस्थित रूपमा बजारसम्म पुर्‍याउने उद्देश्यले पाण्डेले करिब तीन वर्षदेखि ‘रैथाने बाली संकलन तथा प्रशोधन केन्द्र’ सञ्चालन गर्दै आएका छन्।
उक्त केन्द्रमार्फत स्थानीय किसानका रैथाने उत्पादन संकलन गर्ने, प्रशोधन गर्ने, प्याकेजिङ गर्ने तथा विभिन्न बजारमा बिक्री–वितरण गर्ने काम हुँदै आएको छ।
यसले किसानको उत्पादनलाई स्थानीय बजारमा मात्र सीमित नराखी बाहिरी बजारसम्म पुर्‍याउने बाटोसमेत खोलिदिएको छ।

बाजुराको उत्पादन नेपालगञ्जदेखि काठमाडौंसम्म
           कृषि कर्ममा पाण्डेलाई उनकी श्रीमतीको समेत निरन्तर साथ र सहयोग छ। खेतीदेखि उत्पादनको संकलन, प्रशोधन, पसल सञ्चालन तथा बजारीकरणसम्म दुवै जनाले मिलेर काम गर्दै आएका छन्। उनीहरूको निरन्तर मेहनतकै कारण हिमाली गाउँपालिकामा उत्पादित रैथाने कृषि उपज नेपालगञ्ज, काठमाडौं, तेह्रथुम, डोटी, इटहरी, कञ्चनपुरलगायतका विभिन्न स्थानसम्म पुग्न सफल भएको छ।
दुर्गम गाउँमा उत्पादन भएको कोदो, फापर, सिमी, भटमास र स्थानीय जातका धानलगायतका उत्पादन देशका विभिन्न सहरसम्म पुग्नु पाण्डेका लागि व्यवसाय मात्र होइन, बाजुराको माटो र मौलिक उत्पादनलाई देशभर चिनाउने अभियान पनि हो।

स्थानीय सरकारको सहयोगले थप हौसला
कृषि क्षेत्रमा स्थानीय सरकारबाट आफूले राम्रो सहयोग र प्रेरणा पाएको पाण्डे बताउँछन्।
हिमाली गाउँपालिकाका अध्यक्ष गोविन्दबहादुर मल्ल तथा गाउँपालिकाको कृषि शाखा प्रमुख टोपबहादुर शाहबाट कृषि क्षेत्रमा अगाडि बढ्न प्रेरणा र सहयोग पाएको उनको भनाइ छ।
त्यसैगरी UNDP (Norway) अन्तर्गत कृषि खाद्य प्रणालीका लागि नवीकरणीय ऊर्जा (RERAS) सम्बन्धी कार्यक्रमबाट तालिम, ब्रान्डिङ तथा बजारीकरणका क्षेत्रमा महत्वपूर्ण सहयोग प्राप्त भएको पाण्डे बताउँछन्।
स्थानीय तहबाट प्राप्त सहयोगले आफूजस्ता किसानलाई थप उत्साहित बनाएको उनको भनाइ छ। यद्यपि अब प्रदेश र संघीय सरकारले पनि दुर्गम क्षेत्रका कृषि उत्पादनलाई बजारसँग जोड्न सडक, सिँचाइ, भण्डारण, प्रशोधन र बजारीकरणमा थप लगानी गर्नुपर्ने उनको अपेक्षा छ।
“उत्पादन गर्ने ठाउँसम्म सडक र बजारसम्म सहज पहुँच भयो भने किसानले अझ धेरै उत्पादन गर्न सक्छन्। उपभोक्ताले पनि समयमै गुणस्तरीय र ताजा उत्पादन पाउन सक्छन्,” पाण्डे भन्छन्।

युवालाई सन्देश : आफ्नै माटोमा सम्भावना खोजौँ
रोजगारी र अवसरको खोजीमा धेरै युवा विदेशिने क्रम बढिरहेका बेला रुद्रराज पाण्डेको जीवनले स्वदेशमै मेहनत र सीप प्रयोग गरेर आयआर्जन गर्न सकिने सम्भावना देखाएको छ।
परम्परागत गोरुबाट खेत जोत्दै, दुर्गम बाटोमा उत्पादन बोकेर बजारसम्म पुर्‍याउँदै, कृषि व्यवसायबाट एक जनालाई रोजगारी दिँदै र त्यही किसानीको आम्दानीबाट छोराछोरीलाई काठमाडौंमा पढाउँदै आएका पाण्डे स्वदेशमै केही गर्न चाहने युवाका लागि उदाहरण बनेका छन्।
उनको संघर्षले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ—
“माटोमा मेहनत गर्न सकियो भने यही माटोले परिवार पाल्न, छोराछोरी पढाउन र अरूलाई रोजगारी दिन सक्छ।”

माटोमा पसिना, भविष्यमा विश्वास
रुद्रराज पाण्डेको कथा एउटा किसानको व्यक्तिगत संघर्षको कथा मात्र होइन। यो कठिन भूगोलसँग संघर्ष गर्दै आफ्नै कर्म र माटोमाथि विश्वास गर्ने मेहनती नेपालीको कथा हो।
सिँचाइ छैन, सडक सहज छैन, बजार टाढा छ र खेतीका लागि आधुनिक उपकरणको पर्याप्त सुविधा छैन। तर उनका हातमा अझै हलो छ, खेतमा रैथाने बाली छ र मनमा आफ्नै देशप्रतिको विश्वास छ।
परम्परागत कृषि ज्ञानलाई आधुनिक बजारीकरणसँग जोड्दै उनले प्रमाणित गरिरहेका छन्—किसानी केवल गुजारा गर्ने पेशा होइन, परिवारको भविष्य निर्माण गर्ने, रोजगारी सिर्जना गर्ने र स्थानीय अर्थतन्त्र बलियो बनाउने आधार पनि बन्न सक्छ।
बाजुराको दुर्गम गाउँबाट सुरु भएको उनको कृषि यात्रा आज देशका विभिन्न सहरका बजारसम्म पुगेको छ। अब आवश्यकता छ—यस्ता किसानको मेहनतलाई राज्यको नीति, प्रविधि, सडक, सिँचाइ, भण्डारण, प्रशोधन र बजारको बलियो साथ दिने।
किनकि किसानको खेतमा बगेको पसिना केवल एउटा परिवारको आम्दानी होइन, देशको अर्थतन्त्र बलियो बनाउने शक्ति हो।
रुद्रराज पाण्डेको जीवनयात्राले यही कुरा सिकाउँछ—
विदेशमा अवसर खोज्नुअघि आफ्नै माटोमा सम्भावना खोजौँ। मेहनती हातका लागि आफ्नै देशको माटो पनि समृद्धिको आधार बन्न सक्छ।