कृषिमा खडकबहादुरको सफल यात्रा

डोटी जोरायल–१, तिलाचौडका खडकबहादुर मल्ल : विदेशको श्रमबाट सिकेको पाठ आफ्नै माटोमा प्रयोग गर्दै उत्पादन र रोजगारी सिर्जनाको अभियानमा
डोटी । मेहनत, परिश्रम र आफ्नै माटोप्रतिको विश्वासलाई जीवनको आधार बनाएका जोरायल गाउँपालिका–१ तिलाचौडका खडकबहादुर मल्ल अहिले कृषि क्षेत्रमा उदाहरणीय किसानका रूपमा स्थापित हुँदै गएका छन्।
वि.सं. २०४० फागुन  ५ गते जन्मिएका मल्ल तिलकबहादुर मल्ल र दुर्गादेवी मल्लका चार छोरा र एक छोरीमध्ये साइँला छोरा हुन्। सानैदेखि मेहनत र परिश्रममा विश्वास गर्ने उनको जीवनयात्रा भने सहज थिएन। गोलभेडाको सानो खेतीबाट सुरु भएको सपना
वि.सं. २०५८ सालतिर मेड नेपाल संस्थाको माध्यमबाट मल्लले सानो क्षेत्रफलमा गोलभेडा खेती गर्न थाले। त्यतिबेला उनी कक्षा १० मा अध्ययनरत थिए। पढाइसँगै कृषि पेशालाई पनि अगाडि बढाउने उनको सोच थियो।
तर देशमा चलेको तत्कालीन सशस्त्र द्वन्द्वका कारण उनको त्यो सपना तत्काल पूरा हुन सकेन। पढाइ र तरकारी खेतीलाई बीचमै छाडेर उनी रोजगारीका लागि भारत जान बाध्य भए।

भारतमा उनले दैनिक करिब १२ घण्टासम्म कठोर श्रम गरे। विदेशमा पसिना बगाउँदै गर्दा उनलाई एउटा प्रश्नले बारम्बार घच्घच्याउन थाल्यो—‘यति धेरै दुःख आफ्नै देशमा गरे के गर्न सकिँदैन होला?’ त्यही सोच उनको जीवनको महत्वपूर्ण मोड बन्यो।
भारतको कठिन श्रमबाट उनले एउटा महत्वपूर्ण पाठ सिके—आफ्नै देशमा अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ भने विदेशमा गएर मजदुरी गर्नुभन्दा आफ्नै माटोमा पसिना बगाउनु राम्रो। देशमा द्वन्द्वको अवस्था केही सहज हुँदै गएपछि उनी गाउँ फर्किए।

आफ्नै माटोमा पसिना बगाउने अठोट
घर फर्किएपछि मल्लले कृषि क्षेत्रमा नयाँ यात्राको सुरुवात गरे। उनको उद्देश्य केवल व्यक्तिगत आम्दानी गर्नु थिएन। आफ्नै गाउँ–समाजलाई उत्पादनमा जोड्ने र स्थानीय स्तरमै आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने उनको सोच थियो। सानो क्षेत्रफलमा गोलभेडा खेतीबाट सुरु भएको उनको यात्रा अहिले ३० रोपनीभन्दा बढी जमिनमा फैलिएको छ। उनको फार्ममा अहिले करिब १० वटा कृषि टनेल छन्। मौसमले साथ दिए र उत्पादन राम्रो भएमा वार्षिक करिब पाँच लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्न सकिने मल्ल बताउँछन्।
कृषि उनको लागि केवल पेशा होइन, आत्मनिर्भर जीवन र स्थानीय अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने माध्यम बनेको छ।
मल्लको कृषि यात्राले उनको परिवारको आम्दानी मात्र बढाएको छैन, स्थानीय स्तरमा रोजगारीसमेत सिर्जना गरेको छ। खेती लगाउने, गोडमेल गर्ने, उत्पादन संकलन गर्ने तथा अन्य कृषि कार्यका समयमा आवश्यकता अनुसार ५ देखि १० जनासम्म ज्यालादारी श्रमिकलाई काममा लगाउने गरेको उनी बताउँछन्। उनकी श्रीमती, छोरा र उनी स्वयं पनि बिहानदेखि बेलुकासम्म कृषि कर्ममा खटिन्छन्। यसरी एउटा परिवारको मेहनतले आफ्नै आम्दानीसँगै अरू परिवारका सदस्यका लागि समेत रोजगारीको अवसर सिर्जना गरिरहेको छ। ३० रोपनीमा तरकारी, टनेलमा उत्पादन मल्लले तरकारी खेतीसँगै वि.सं. २०७४ चैत्र ४ गते ‘मल्ल तरकारी तथा पशुपन्छी फर्म’ स्थापना गरेका हुन्। फर्ममा तरकारी खेतीसँगै बाख्रापालन र फलफूल खेतीलाई समेत विस्तार गरिएको छ। पछिल्लो समय उनले उन्नत जातका करिब एक सय बोट आरु समेत रोपेका छन्।

सिँचाइको सुविधा, गाउँपालिकाबाट प्राप्त सहयोग तथा कृषि ज्ञान केन्द्रबाट समय–समयमा प्राप्त तालिम र प्राविधिक सहयोगले आफ्नो कृषि यात्रालाई अगाडि बढाउन सहयोग पुगेको उनी बताउँछन्।
उनको काम देखेर गाउँका अन्य किसानहरू पनि कृषि पेशातर्फ आकर्षित हुन थालेको मल्लको अनुभव छ।        
उत्पादन छ, बजारसम्म पुर्‍याउने बाटो छैन
कृषिमा सम्भावना भए पनि ग्रामीण किसानका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौतीमध्ये एक हो—उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्‍याउनु। मल्लका लागि पनि यही समस्या मुख्य चुनौती बनेको छ। विशेषगरी बर्खायाममा बाढीपहिरोका कारण सडक अवरुद्ध हुँदा उत्पादित तरकारी बजारसम्म पुर्‍याउन कठिन हुने उनी बताउँछन्।
सडक सञ्जालसम्म पुग्न समेत करिब दुई घण्टाको बाटो मानिसकै टाउकोमा तरकारी बोकेर हिँड्नुपर्ने अवस्था रहेको उनको भनाइ छ।
“उत्पादन गरेर मात्र हुँदैन, समयमा बजारसम्म पुर्‍याउन सकिएन भने किसानले मूल्य पाउँदैन,” भन्ने उनको अनुभव छ। त्यसमाथि भारतबाट आयात हुने तरकारीका कारण स्थानीय किसानले उत्पादन गरेको तरकारीले उचित मूल्य पाउन नसक्ने समस्या पनि रहेको उनी बताउँछन्। समयमै बजार नपाउँदा कहिलेकाहीँ उत्पादन खेतमै छाड्नुपर्ने अवस्था आउन सक्ने उनको गुनासो छ।

कृषि एम्बुलेन्सको आवश्यकता
किसानको उत्पादनलाई समयमै बजारसम्म पुर्‍याउन सके उत्पादन र आम्दानी दुवै बढाउन सकिने मल्लको विश्वास छ। उनका अनुसार ग्रामीण क्षेत्रमा कृषि एम्बुलेन्स वा कृषि उत्पादन ढुवानीका लागि विशेष सवारी साधनको व्यवस्था गर्न सकिए किसानको ठूलो समस्या समाधान हुन सक्छ। “उत्पादन खेतमा तयार हुन्छ, तर बजारसम्म पुर्‍याउने साधन नहुँदा किसान निराश हुन्छन्। कृषि एम्बुलेन्सको व्यवस्था भए हामी अझै धेरै उत्पादन गर्न सक्छौँ,” उनी भन्छन्।
स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने नीति, उचित मूल्य, नियमित बजार र सहज ढुवानीको व्यवस्था हुन सके ग्रामीण किसानले कृषि क्षेत्रमा अझ ठूलो लगानी गर्न सक्ने उनको विश्वास छ।
सहयोगले उत्साह थपेको छ, तर अझै धेरै गर्न बाँकी
मल्लले स्थानीय गाउँपालिका र कृषि ज्ञान केन्द्रबाट विभिन्न समयमा तालिम, प्राविधिक ज्ञान तथा सहयोग प्राप्त हुँदै आएको बताएका छन्। उनी भन्छन्, “स्थानीय तह र कृषि ज्ञान केन्द्रबाट अहिलेसम्म प्राप्त सहयोग राम्रो छ। यसले हामीलाई थप काम गर्ने उत्साह दिएको छ। तर ढुवानी, बजार व्यवस्थापन र अन्य आवश्यक स्रोत–साधनमा अझै पर्याप्त सहयोग आवश्यक छ।”
कृषि उत्पादन बढाउन किसानलाई केवल बीउ र तालिम दिएर मात्र नपुग्ने उनको अनुभव छ। सिँचाइ, प्रविधि, सडक, ढुवानी, भण्डारण, बजार र उचित मूल्यलाई एउटै शृंखलाका रूपमा विकास गर्नुपर्ने उनको धारणा छ।
विदेशको अनुभव, स्वदेशमा उत्पादनको प्रेरणा
खडकबहादुर मल्लको जीवनकथा विदेश जाने युवाका लागि पनि एउटा सन्देश बोकेको छ।
भारतमा १२ घण्टासम्म मजदुरी गरेका उनले विदेशको श्रमलाई असफलता मानेनन्। बरु त्यहाँ सिकेको श्रम, अनुशासन र संघर्षलाई आफ्नै गाउँमा प्रयोग गरे।
आज उनी आफ्नै जमिनमा पसिना बगाउँदै छन्। परिवारसँगै कृषि कर्ममा जुटेका छन्। अन्य व्यक्तिलाई रोजगारी दिइरहेका छन्। स्थानीय उत्पादन बढाइरहेका छन् र गाउँमै बसेर आर्थिक सम्भावना खोजिरहेका छन्।
उनको यात्रा एउटा सानो गोलभेडाको बिरुवाबाट सुरु भएको थियो। आज त्यही यात्रा ३० रोपनीभन्दा बढी जमिन, १० वटा टनेल, पशुपालन र फलफूल खेतीसम्म पुगेको छ।

खडकबहादुर मल्लको अनुभवले एउटा महत्वपूर्ण कुरा प्रमाणित गर्छ—समृद्धिका लागि ठूलो उद्योग मात्र चाहिँदैन, उत्पादन गर्ने इच्छाशक्ति, मेहनत र उपयुक्त वातावरण भए गाउँको माटोमै आर्थिक सम्भावना सिर्जना गर्न सकिन्छ तर किसानको मेहनतलाई आर्थिक समृद्धिमा रूपान्तरण गर्न सरकार, स्थानीय तह, निजी क्षेत्र र उपभोक्ताबीचको सहकार्य आवश्यक छ।
किसानले उत्पादन गर्ने, सडकले बजार जोड्ने, सरकारले प्राविधिक र पूर्वाधार सहयोग गर्ने, निजी क्षेत्रले बजार व्यवस्थापन गर्ने र उपभोक्ताले स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने हो भने ग्रामीण अर्थतन्त्र बलियो बन्न सक्छ। खडकबहादुर मल्लको यात्रा यही सम्भावनाको एउटा जीवन्त उदाहरण हो। सानो गोलभेडाको खेतीबाट सुरु भएको उनको यात्रा आज ३० रोपनीभन्दा बढी जमिनमा फैलिएको छ। उनको सपना अझै रोकिएको छैन।

उनको भनाइमा—“आफ्नै माटोमा पसिना बगाउन सकियो भने यहीँबाट केही गर्न सकिन्छ। उत्पादन बढाउन सकियो भने गाउँ आत्मनिर्भर बनाउन सकिन्छ।”
यही सोच, श्रम र उत्पादनमुखी यात्राले समृद्ध सुदूरपश्चिम निर्माणको अभियानमा स्थानीय किसानको भूमिका कति महत्वपूर्ण छ भन्ने सन्देश दिएको छ।