स्याङ्जाबाट कैलालीसम्म माछापालनको यात्रा : कृष्ण गिरी बने उत्पादन र रोजगारीका प्रेरणास्रोत

कैलाली — आफ्नै देशमा सम्भावना खोज्दै कृषि तथा पशुपन्छी क्षेत्रमा निरन्तर मेहनत गर्ने हो भने व्यवसायसँगै स्थानीय रोजगारी सिर्जना र उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सकिन्छ भन्ने उदाहरण बनेका छन् कैलालीको कैलारी गाउँपालिका–९ का कृष्ण गिरी।
स्याङ्जाको मल्याङकोटमा जन्मिएका गिरीले कैलालीलाई आफ्नो कर्मभूमि बनाउँदै लामो समयदेखि व्यावसायिक माछापालन गर्दै आएका छन्। हाल उनी एस.के. कृषि  तथा माछापालन प्राईभेट लिमिटेड  कैलारी गाउँपालिका–९, सितलपुर , कैलालीका सञ्चालक हुन्।
बुवा नन्द केशर गिरी र आमा मिश्री गिरीका चार छोरामध्ये कान्छा छोरा गिरीले करिब २०५४ सालदेखि माछापालन व्यवसायमा आफ्नो यात्रा सुरु गरि निरन्तर  लागिरहेका छन । सुरुवाती समयमा १० बिघा जमिनबाट माछापालन सुरु गरेका उनले विभिन्न फर्म तथा संरचनामार्फत काम गर्दै अनुभव र लगानी विस्तार गरे। पछिल्लो तीन वर्षयता भने आफ्नै एस.के. कृषि तथा माछापालन प्राईभटे लिमिटेड  मार्फत व्यवस्थित रूपमा व्यवसाय सञ्चालन गर्दै आएका छन्।
सुदूरपश्चिममा व्यावसायिक माछापालनका अग्रणी
गिरीका अनुसार सुदूरपश्चिम प्रदेशमा व्यावसायिक रूपमा माछापालन सुरु गर्ने प्रारम्भिक व्यवसायीमध्ये आफू पनि एक हुन्। करिब २०५४ सालतिर कैलालीमा उनले माछापालन सुरु गर्दा स्थानीयस्तरमा यस व्यवसायप्रति त्यति धेरै विश्वास र आकर्षण थिएन।
सुरुवाती समयमा स्थानीयहरूले ‘यस्ता पोखरीमा पनि माछा पाल्न सकिन्छ र?’ भन्ने प्रश्न गर्ने गरेको उनी सम्झन्छन्। तर निरन्तरको मेहनत, उत्पादन र बजार व्यवस्थापनबाट प्राप्त परिणामले अहिले त्यही क्षेत्रमा माछापालनप्रति आकर्षण बढेको छ।
गिरीको सफलताबाट प्रभावित भएर कैलालीका विभिन्न स्थानीय तहका किसान तथा व्यवसायीहरूले समेत पोखरी निर्माण गरी माछापालन सुरु गर्न थालेका छन्। यसले स्थानीयस्तरमा माछापालनको सम्भावना विस्तार हुनुका साथै उत्पादन र रोजगारीका नयाँ अवसर सिर्जना गर्न सहयोग पुगेको छ।

११ प्रजातिका माछा, वार्षिक करोडौँको कारोबार
हाल गिरीको फर्ममा विभिन्न ११ प्रजातिका माछा उत्पादन तथा बिक्री–वितरण हुँदै आएको छ। बजारको माग, मौसम र उत्पादन चक्रलाई ध्यानमा राख्दै माछापालनलाई व्यावसायिक ढंगले अगाडि बढाइएको उनको भनाइ छ।
माछाको उत्पादन तथा बिक्रीबाट वार्षिक रूपमा चार करोड रुपैयाँभन्दा बढीको कारोबार हुने गरेको गिरी बताउँछन्। यसले माछापालन केवल निर्वाहमुखी कृषि नभई उचित व्यवस्थापन, प्रविधि र बजारसँग जोड्न सके ठूलो आर्थिक सम्भावना बोकेको व्यवसाय भएको देखाउँछ।

१० जनालाई नियमित रोजगारी, सिजनमा सयौँलाई काम
गिरीको व्यवसायले प्रत्यक्ष रूपमा स्थानीय रोजगारी सिर्जना गरेको छ। फर्ममा हाल करिब १० जनाले नियमित रोजगारी पाएका छन्। माछाको उत्पादन, पोखरी व्यवस्थापन, दाना दिने, माछा निकाल्ने, बिक्री तथा अन्य मौसमी कामका क्रममा सिजनअनुसार थप श्रमिकलाई समेत दैनिक ज्यालामा काम दिइने गरेको छ।
माछा उत्पादन र बिक्रीको सिजनमा आवश्यकताअनुसार सयौँ जनासम्मलाई मौसमी रोजगारी तथा ज्यालादारी कामको अवसर उपलब्ध हुने गिरी बताउँछन्। यसबाट व्यवसायले सञ्चालकको आम्दानी मात्र नभई स्थानीय परिवारको आयआर्जनमा समेत योगदान पुर्‍याएको छ।
आयात होइन, आफ्नै उत्पादनमा जोड
नेपालमा माछाको माग ठूलो भए पनि विभिन्न माध्यमबाट बाह्य उत्पादनमा निर्भर हुनुपर्ने अवस्था अझै रहेको छ। यस्तो अवस्थामा स्वदेशमै व्यावसायिक माछापालन विस्तार गर्नु आयात प्रतिस्थापनतर्फको महत्वपूर्ण कदम बन्न सक्छ।
गिरीको व्यवसायले स्थानीय उत्पादन बढाएर बजारको माग पूरा गर्ने प्रयास गरिरहेको छ। उनका अनुसार नेपालमा माछापालनको पर्याप्त सम्भावना भए पनि उत्पादन, प्रविधि, दाना, बजार, चिस्यान व्यवस्थापन र किसानलाई आवश्यक पूर्वाधारमा अझै सुधार आवश्यक छ।
‘स्वदेशमै उत्पादन बढाउन सकियो भने किसानको आम्दानी बढ्नुका साथै बाहिरबाट आउने उत्पादनमा निर्भरता पनि घटाउन सकिन्छ’ भन्ने उनको विश्वास छ।
उत्पादनसँगै स्थानीय अर्थतन्त्र बलियो बनाउने प्रयास
गिरीको यात्रा केवल व्यक्तिगत व्यवसाय विस्तारको कथा होइन। यो स्थानीय स्रोत, श्रम र सम्भावनालाई उत्पादनसँग जोडेर अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने प्रयास पनि हो।
माछापालनका लागि पोखरी निर्माणदेखि माछाको बिक्रीसम्म विभिन्न चरणमा स्थानीय श्रमिक, किसान, व्यवसायी र बजारसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्थापित हुन्छ। यसले एउटा व्यवसायबाट धेरै पक्षको आर्थिक गतिविधि चलायमान बनाउने सम्भावना देखाउँछ।
उनको व्यवसायले स्थानीयस्तरमा रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै माछापालनप्रति नयाँ पुस्तालाई समेत आकर्षित गरिरहेको छ। उत्पादनलाई प्राथमिकता दिएर कृषि तथा पशुपन्छी क्षेत्रलाई व्यावसायिक बनाउन सकिने उनको यात्राले युवाहरूलाई आफ्नै ठाउँमा केही गर्न सकिन्छ भन्ने सन्देश दिएको छ।

 परिवार सहित नाउबाट माछा अबलोक गर्दै पोखरीमा ।

व्यवसायसँगै सामाजिक क्षेत्रमा पनि सक्रिय
व्यावसायिक माछापालनसँगै गिरी सामाजिक क्षेत्रमा पनि सक्रिय रहँदै आएका छन्। विभिन्न सामाजिक संघसंस्था तथा मत्स्य विकाससँग सम्बन्धित संस्थामा आबद्ध भएर उनले किसान तथा व्यवसायीका समस्या, सम्भावना र अधिकारका विषयमा समेत भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्।
उनी हाल नेपाल मत्स्य विकास केन्द्रका केन्द्रीय सदस्यको समेत रहनुभएको छ । व्यवसायबाट प्राप्त अनुभवलाई संस्थागत रूपमा किसान र व्यवसायीको हितमा प्रयोग गर्ने उनको प्रयास रहेको छ।

‘कृषिमा सम्भावना छैन’ भन्ने सोच बदल्ने उदाहरण
स्याङ्जाको मल्याङकोट जन्मिएर कैलालीलाई कर्मभूमि बनाएका कृष्ण गिरीको व्यावसायिक यात्रा आफ्नै देशमा सम्भावना खोज्नेहरूका लागि उदाहरण बनेको छ।
करिब तीन दशकदेखि माछापालन क्षेत्रमा निरन्तर लागिरहेका गिरीले व्यवसायबाट आफू मात्र आत्मनिर्भर बन्ने प्रयास गरेका छैनन्, स्थानीयस्तरमा रोजगारी सिर्जना, उत्पादन वृद्धि र बजारमा स्वदेशी उत्पादनको पहुँच बढाउने काममा समेत योगदान पुर्‍याएका छन्।
कृषि, पशुपन्छी तथा मत्स्यपालनलाई आधुनिक प्रविधि, लगानी र बजारसँग जोड्न सके नेपालमा रोजगारी सिर्जना र आयात प्रतिस्थापन दुवै सम्भव रहेको उनको यात्राले देखाउँछ।
कृष्ण गिरीको कथा त्यसैले एउटा व्यवसायीको सफलताको कथा मात्र होइन; आफ्नै माटोमा उत्पादन बढाएर स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्दै आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माण गर्न सकिन्छ भन्ने प्रेरणादायी उदाहरण पनि हो।

(समृद्ध सुदूरपश्चिम अभियानका अभियन्ता रविन भट्टले तयार पारेको समाग्रि )