सुर्मादेवीको पवित्र धाम सुर्मा सरोवर : सुदूरपश्चिमको अमूल्य प्राकृतिक सम्पदा

बझाङको सुर्मा सरोवर : धार्मिक आस्था र प्राकृतिक सौन्दर्यको अनुपम संगम
बझाङ । सुदूरपश्चिम नेपालको हिमाली काखमा अवस्थित सुर्मा सरोवर बझाङ जिल्लाको सबैभन्दा ठूलो तथा धार्मिक दृष्टिले अत्यन्त पवित्र ताल हो। नवदुर्गामध्ये कान्छी बहिनी सुर्मादेवीको क्रीडास्थल रहेको जनविश्वासका कारण यस ताललाई "सुर्मा सरोवर" नाम दिइएको मानिन्छ। धार्मिक आस्था, पौराणिक कथन, प्राकृतिक सौन्दर्य र सांस्कृतिक परम्पराले भरिपूर्ण यो क्षेत्र सुदूरपश्चिमकै महत्वपूर्ण तीर्थ तथा पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा परिचित छ।

धनसेरी कुण्ड ( ताल )
धार्मिक पृष्ठभूमि र जनविश्वास
स्थानीय किंवदन्तीअनुसार, तत्कालीन राजा जयपृथ्वीबहादुर सिंहले सुन प्रशोधन गर्न सुनारहरू झिकाएर भुक्तोली क्षेत्रमा आरन बनाएका थिए। तर, सुर्मादेवीले त्यसलाई भष्म पारिदिएको विश्वास गरिन्छ। स्थानीयवासीका अनुसार उक्त स्थानमा आजसम्म पनि बोटबिरुवा राम्रोसँग उम्रिन सकेका छैनन्।
अर्को पौराणिक कथाअनुसार, सुर्मादेवी र उनकी दिदी दुर्गादेवीबीच भएको अंशबण्डाको क्रममा खेतहरू बग्न थालेका थिए। त्यही क्रममा पाँगरको रूख चुँडिएर आएको स्थानमा अहिलेको सुर्मादेवी मन्दिर स्थापना भएको जनविश्वास रहिआएको छ।

सुर्मा सरोवरको परिचय
बझाङ जिल्लाको सुर्मा गाउँपालिकामा अवस्थित सुर्मा सरोवर समुद्री सतहबाट करिब १४ हजार फिट उचाइमा रहेको छ। हिमालको फेदीमा रहेको यो ताल जिल्लाकै सबैभन्दा ठूलो ताल मानिन्छ। चाँदेशिखर हिमालको काखमा रहेको यस सरोवरको पानी तीन स्थानबाट बगेर करिब पाँच किलोमिटर तल सुनिगाडमा मिसिने गर्दछ।
सरोवरको पूर्वतर्फ रहेको डाँडाबाट करिब एक किलोमिटर तल विशाल "विरु ओडार" अवस्थित छ, जहाँ एकैपटक सयभन्दा बढी मानिस बस्न सक्ने क्षमता रहेको बताइन्छ।

सुर्मादेवी मन्दिर र धार्मिक परम्परा
सुर्मा सरोवरको किनारमै प्रसिद्ध सुर्मादेवी मन्दिर रहेको छ। प्रत्येक वर्ष साउन शुक्ल एकादशीदेखि त्रयोदशीसम्म यहाँ भव्य धार्मिक मेला लाग्ने गर्दछ। श्रद्धालुहरू तालमा स्नान गरी मन्दिरमा पूजा–आराधना गर्दा मनोकामना पूरा हुने र पापबाट मुक्ति पाइने विश्वास गर्छन्।
यस तीर्थयात्राका आफ्नै धार्मिक नियमहरू छन्। यात्रुहरूले शुद्ध शाकाहारी भोजन गर्नुपर्ने, ब्रह्मचर्य पालन गर्नुपर्ने तथा लसुन, प्याज र भात सेवन गर्न नहुने मान्यता रहेको छ। साथै, मन्दिर र ताल क्षेत्रभित्र नाङ्गो खुट्टा हिँड्नुपर्ने, टर्च वा आगो बाल्न नपाइने तथा रेनकोट प्रयोग गर्न नहुने परम्परा आज पनि कायम छ।
प्राकृतिक सौन्दर्यको अनुपम उपहार
धार्मिक आस्थासँगै सुर्मा सरोवर प्राकृतिक सौन्दर्यले पनि भरिपूर्ण छ। मानव आँखाजस्तै आकृति रहेको यस ताल वरिपरि रङ्गीचङ्गी जङ्गली फूलहरू फुल्ने गर्छन्। लेकाली सल्ला, गुराँस, चिमालो, चाननका वनस्पति र दूधझैँ सेताम्मे झरनाहरूले यस क्षेत्रलाई अझ आकर्षक बनाएका छन्।
शान्त वातावरण, मनोरम हिमाली दृश्य र पाटनका हरियाली फाँटहरूले यहाँ पुग्ने जो–कोहीलाई प्रकृतिको अनुपम आनन्द दिलाउँछन्।

पर्यटन प्रवर्द्धनमा चुनौती
यति ठूलो धार्मिक, सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक महत्व बोकेको सुर्मा सरोवर अझै पनि पर्याप्त प्रचार–प्रसार र पूर्वाधार विकासको अभावमा ओझेलमा परेको छ। यातायात र पर्यटकीय सुविधाको कमीका कारण यसको वास्तविक सम्भावना राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा उजागर हुन सकेको छैन।

कसरी पुग्ने ?
सुर्मा सरोवर बझाङ जिल्लाको सदरमुकाम चैनपुरबाट उत्तर दिशामा अवस्थित छ। चैनपुरबाट करिब ३० किलोमिटर दूरीसम्म सडकमार्ग हुँदै सुर्मा गाउँ पुग्न सकिन्छ। त्यसपछि करिब एक दिनको पैदल यात्रापछि सुर्मा सरोवर पुगिन्छ।

निष्कर्ष
धार्मिक आस्था, पौराणिक इतिहास, अनुपम प्राकृतिक सौन्दर्य र मौलिक संस्कृतिको अद्भुत संगम हो सुर्मा सरोवर। उचित संरक्षण, पूर्वाधार विकास र प्रभावकारी प्रचार–प्रसार गर्न सकेमा यो क्षेत्र सुदूरपश्चिमकै मात्र होइन, नेपालको प्रमुख धार्मिक तथा पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुन सक्ने प्रबल सम्भावना बोकेको छ ।